Osmansko carstvo je nastalo krajem 13. veka, u vreme kada je moć Seldžučkog sultanata Ruma opadala. Na severozapadu Anadolije, u pograničnim oblastima prema Vizantiji, ratničke poglavice su stvarale male kneževine.

Jedan od njih, Ertugrul Gazi, vladao je područjem oko Söğüta (između Burse i Eskišehira). Nakon njegove smrti 1281. godine nasledio ga je sin Osman I, po kome će carstvo poneti ime. Kao godina osnivanja tradicionalno se uzima 1299. Osman je proširio teritoriju na oko 16.000 km² i postavio temelje buduće imperije.

Njegov sin Orhan Gazi osvojio je Bursu (1326), koja je postala prva osmanska prestonica, a zatim i Nikeju, današnji Iznik (1331). Godine 1354. Osmanlije su zauzele Galipolje na evropskoj obali Dardanela. Bilo je to njihovo prvo stalno uporište u Evropi. Orhanov naslednik Murat I osvojio je krajem 1360-ih Jedrene (Adrijanopolj), koje je postalo nova prestonica.

Osmanlije na Balkanu: Marica, Kosovo i pad Despotovine

Prodor na Balkan neposredno je obeležio srpsku istoriju. U Maričkoj bici 1371. godine poraženi su kralj Vukašin i despot Uglješa Mrnjavčević, a južni srpski gospodari postali su osmanski vazali.

Kosovska bitka 1389. godine završena je smrću oba vladara, kneza Lazara i sultana Murata I. Iako vojno nije bila odlučujuća, Srbija je posle nje postala vazalna država.

Osmansko napredovanje privremeno je zaustavio Timur Lenk, koji je 1402. kod Ankare porazio i zarobio sultana Bajazita I. Usledila je decenija borbi Bajazitovih sinova za presto, sve dok Mehmed I nije ponovo ujedinio državu 1413.

Srpska despotovina trajala je do 1459, kada je palo Smederevo. Ubrzo su pale i Bosna (1463) i Hercegovina (1482).

Osvajanje Konstantinopolja i zlatno doba

Do sredine 15. veka Osmanlije su kontrolisale gotovo sve vizantijske teritorije, osim prestonice Konstantinopolja. Godine 1453. sultan Mehmed II, poznat kao Osvajač, zauzeo je grad i okončao Vizantijsko carstvo. Grad je postao nova osmanska prestonica, Istanbul, a Aja Sofija je pretvorena u džamiju. Carstvo se dalje širilo na Balkan, Bliski istok i severnu Afriku, a vrhunac je dostiglo u 16. veku.

Zlatno doba – Sulejman Veličanstveni

Vladavina Sulejmana Veličanstvenog (1520–1566) smatra se najblistavijim periodom Osmanskog carstva.

• Sulejman je osvojio Beograd (1521) i Rodos (1522), porazio Ugarsku kod Mohača (1526) i 1529. prvi put opseo Beč.
• Dvor u Istanbulu, sa sedištem u Topkapi Saraju, nadmašivao je raskoš evropskih vladara poput engleskog Henrija VIII, francuskog Fransoa I ili Karla V.
• Mimar Sinan je podigao stotine građevina, od Sulejmanije u Istanbulu do Selimije u Jedrenu, koju je sam smatrao svojim remek-delom. Cvetale su i književnost, kaligrafija i umetnost.

Iz ovog perioda potiče i Mehmed-paša Sokolović, rodom iz okoline Višegrada, koji je kao veliki vezir upravljao carstvom pod tri sultana. Uz njegovu podršku obnovljena je Pećka patrijaršija 1557, a Sinan mu je podigao čuveni most na Drini u Višegradu.

Slabljenje i stagnacija

Nakon Sulejmana usledio je niz slabijih sultana, koji su upravljanje sve više prepuštali velikim vezirima. Tokom narednih vekova:

• Poraz osmanske flote kod Lepanta 1571. srušio je mit o nepobedivosti na moru.
• Neuspela druga opsada Beča 1683. bila je prekretnica. Mirom u Sremskim Karlovcima 1699. carstvo je prvi put trajno izgubilo velike teritorije, Ugarsku i Erdelj.
• Carstvo je zaostajalo za Zapadom u nauci, tehnologiji i industriji.
• Ratovi sa Austrijom, Rusijom i Persijom iscrpljivali su resurse.

U 19. veku Osmansko carstvo postalo je poznato kao „bolesnik sa Bosfora“, simbol moći u opadanju. Reformistički sultani Selim III i Mahmut II modernizovali su vojsku, obrazovanje i administraciju. Mahmut II je 1826. ukinuo janjičarski korpus, nekada udarnu snagu vojske, a reforme su nastavljene kroz period Tanzimata (od 1839). Ipak, nisu uspele da zaustave propadanje.

Istovremeno su se balkanski narodi oslobađali jedan za drugim. Prvi i Drugi srpski ustanak (1804. i 1815) doneli su Srbiji autonomiju, a Berlinski kongres 1878. i punu nezavisnost.

Put ka padu

Krajem 19. i početkom 20. veka pokret Mladih Turaka pokušao je da obnovi carstvo i uvede ustavni poredak. U praksi su, međutim, često delovali kao oligarhija.

Balkanski ratovi 1912–1913. oduzeli su carstvu gotovo sve preostale evropske teritorije, uključujući Makedoniju, Kosovo i Solun.

Tokom Prvog svetskog rata Enver-paša je vezao carstvo za savez sa Nemačkom. Jedina velika osmanska pobeda bila je odbrana Galipolja 1915, gde se proslavio mladi oficir Mustafa Kemal. Poraženo u ratu, carstvo je izgubilo arapske teritorije, a i samoj Anadoliji je pretila podela.

Posle Turskog rata za nezavisnost, nova vlast u Ankari ukinula je sultanat 1. novembra 1922, a poslednji sultan Mehmed VI napustio je zemlju. Republika Turska proglašena je 29. oktobra 1923, a prvi predsednik postao je Mustafa Kemal Ataturk. Kalifat je ukinut 1924. Time je okončano više od 600 godina osmanske vladavine.

Osmansko carstvo u 10 datuma

• 1299 – tradicionalna godina osnivanja (Osman I)
• 1326 – Bursa postaje prva prestonica
• 1354 – Galipolje, prvo uporište u Evropi
• 1389 – Kosovska bitka
• 1453 – pad Konstantinopolja
• 1459 – pad Smedereva i kraj Srpske despotovine
• 1526 – bitka kod Mohača
• 1683 – neuspela druga opsada Beča
• 1699 – Karlovački mir
• 1922/1923 – ukidanje sultanata i proglašenje Republike Turske

Nasleđe Osmanskog carstva

Iako je carstvo nestalo, njegovo kulturno i istorijsko nasleđe i danas je snažno:

• Arhitektura – džamije, mostovi, hamami i karavan-saraji širom Balkana i Bliskog istoka.
• Umetnost – kaligrafija, minijature i ukrasna keramika.
• Kuhinja – kafa, baklava, sarma, đuveč i burek su deo kulinarskog identiteta celog regiona (više u tekstu Turska kuhinja).
• Jezik – stotine turcizama u srpskom jeziku, od čarape i jastuka do kapije i komšije.
• Uprava – milet sistem (samouprava verskih zajednica) i centralizovana birokratija.

Osmansko nasleđe koje možete posetiti

Ovu istoriju najbolje ćete razumeti ako obiđete mesta na kojima je nastajala. Većina se nalazi na putu ka Grčkoj ili Turskoj.

Turska

• Bursa – prva osmanska prestonica. Ovde su sahranjeni Osman I i Orhan, a Zelena džamija i Zeleno turbe su remek-dela rane osmanske umetnosti.
• Jedrene – druga prestonica i Selimija, Sinanovo remek-delo. To je prvi veći grad u Turskoj na putu iz Srbije.
• Istanbul – Topkapi Saraj, Aja Sofija, Sulejmanija i Dolmabahče, poslednja palata sultana.
• Galipolje – bojišta iz 1915. na kojima je počela priča moderne Turske.

Grčka

• Solun – Bela kula i rodna kuća Kemala Ataturka.
• Janjina – tvrđava i džamija Aslan-paše na jezeru, nekadašnje sedište Ali-paše Janjinskog.
• Komotini – stari bazar i jedan od najstarijih osmanskih spomenika u Evropi.
• Kavala – Imaret i rodna kuća Muhamed Alija, osnivača dinastije koja je vladala Egiptom.
• Rodos – stari grad sa Sulejmanovom džamijom, podignutom posle osvajanja 1522.

Srbija i region

• Beograd – Beogradska tvrđava i Bajrakli džamija, jedina sačuvana džamija u gradu.
• Niš – Ćele kula, podignuta 1809. posle bitke na Čegru.
• Višegrad – most Mehmed-paše Sokolovića, pod zaštitom UNESCO-a.
• Sarajevo i Mostar – Baščaršija i Stari most iz 1566.

Česta pitanja

Koliko je trajalo Osmansko carstvo?

Od tradicionalne godine osnivanja 1299. do ukidanja sultanata 1922, ukupno 623 godine.

Ko je bio najmoćniji osmanski sultan?

Najčešće se navodi Sulejman Veličanstveni, pod kojim je carstvo dostiglo najveću moć. Mehmed II Osvajač ostao je upamćen po osvajanju Konstantinopolja.

Koliko je dugo Srbija bila pod Osmanlijama?

Zavisi od oblasti. Veći deo Srbije pao je 1459. Autonomiju je stekla posle ustanaka u prvoj polovini 19. veka, a nezavisnost je priznata 1878. Jug, uključujući Kosovo i Rašku oblast, ostao je pod osmanskom vlašću do Prvog balkanskog rata 1912.

Gde je bila prestonica Osmanskog carstva?

Prvo u Söğütu, zatim u Bursi (od 1326), Jedrenu (od kraja 1360-ih) i najzad u Istanbulu, od 1453. do kraja carstva.

Zaključak

Osmansko carstvo je iz male pogranične kneževine preraslo u jednu od najvećih svetskih imperija i trajalo je više od šest vekova. Njegovu istoriju obeležili su veliki vojni uspesi, raskošna kultura i složeno nasleđe koje se i danas oseća u Turskoj, na Balkanu, Bliskom istoku i u severnoj Africi.

Širok izbor kuća, apartmana i vila za odmor koje pružaju nezaboravna iskustva i pogodnosti, uključujući više prostora i dodatnu privatnost, za manje novca od tradicionalnog hotelskog smeštaja.