Hrišćanstvo je rođeno u Svetoj zemlji — ali je postalo svetska religija u rimskoj Maloj Aziji, na tlu današnje Turske. Ova paradoksalna istorijska činjenica iznenađuje mnoge posetioce koji Tursku poznaju isključivo kao islamsku destinaciju.
Gotovo svaki ključni trenutak u ranom razvoju hrišćanstva dogodio se upravo ovde: prvi put kada su sledbenici Isusa nazvani „hrišćanima“ bilo je u Antiohiji (današnja Antakija u južnoj Turskoj); Sveti Pavle, najznačajniji misionar u istoriji crkve, bio je Anadolac iz Tarsa; sedam crkava kojima je upućena Knjiga Otkrovenja sve su u današnjoj Turskoj; prvi crkveni sabori na kojima je formulisan Nikejski simbol vere održani su u Nikeji (danas Iznik) i Kalcedonu (danas Kadıköy, predgrađe Istanbula). Sveti Nikola — čija je priča rodila legendu o Deda Mrazu — živeo je i radio na turskoj mediteranskoj obali.
Hrišćanstvo je cvetalo u Maloj Aziji više od milenijuma pre nego što su seldžučke, a potom osmanske invazije postepeno izmenile verski pejzaž. Ono što je ostalo nije samo prašina arheoloških iskopina — to su žive priče o zajednicama koje su oblikovale temelj zapadne civilizacije.
Sveti Pavle i njegova putovanja
Pavle iz Tarsa — rimski građanin, jevrejski farisej i preobraćeni hrišćanin — preduzeo je četiri značajna misionarska putovanja kroz Malu Aziju, sistematski osnivajući hrišćanske zajednice u gradovima duž rimskih puteva. Bez njegovih putovanja i poslanica, hrišćanstvo bi možda ostalo regionalna jevrejska sekta u Palestini.
Stopama Svetog Pavla: 14-dnevna biblijska tura po Maloj Aziji
Tarsus u provinciji Mersin na istočnoj mediteranskoj obali je Pavlov rodni grad. Tada jedan od vodećih intelektualnih centara Rimskog carstva, Tarsus i danas čuva skromne ostatke svoje slavne prošlosti — Pavlov bunar, ostaci antičkih ulica i crkva posvećena apostolu. Grad je obavezan za sve hrišćanske ture.
Tokom svojih putovanja Pavle je obišao Antiohiju u Pisidiji (Jalvač), Ikonijum (Konja), Listru (Hatunsaraj), Dervu, Efes, Smirnu (Izmir), Ankiru (Ankara), Miru (Demre) i desetine drugih gradova. Detaljniji opis svakog putovanja dat je u ovom vodiču.
Sedam crkava Otkrovenja
Knjiga Otkrovenja, poslednja knjiga Biblije, otvorena je pismima upućenim „sedam crkava u Aziji“ — sedam ranohrišćanskih zajednica u rimskoj provinciji Aziji. Sve se nalaze u zapadnoj Turskoj, u relativno kompaktnom geografskom pojasu koji se može obići za četiri do pet dana iz Izmira.
Hrišćanske Ture u Turskoj kroz Efes (Selčuk)
Nekadašnja prestonica rimske Azije i jedan od pet najvećih gradova antičkog sveta, Efes je bio dom prve i najznačajnije od sedam crkava. Ovde je Sveti Pavle proveo gotovo tri godine, ovde je prema tradiciji Sveti Jovan napisao svoje jevanđelje, a prema predanju ovde je provela poslednje godine i Marija, majka Isusova.
Njen dom na brežuljku iznad Efesa — Meryem Ana Evi — jedno je od najposećenijih hodočasničkih mesta u Turskoj, koje godišnje poseti i Papa i stotine hiljada vernika svih konfesija. Celzusova biblioteka, Velika agora i pozorište s 25.000 mesta u kome je Pavlu suđeno ubrajaju se u najočuvanije antičke ruševine na Mediteranu.
Hrišćanske Ture u Turskoj kroz Smirnu (Izmir)
Danas treći grad Turske po veličini, Izmir je crkvi u Smirni upućeno jedno od toplijih Otkrovenjskih pisama: „Znam tvoju nevolju i siromaštvo… ali si bogat.“ Sveti Polikarp, jedan od najznačajnijih ranohrišćanskih biskupa i mučenik koji je odbio da se odrekne vere u dubokoj starosti, bio je biskup Smirne. Njegovo mučeništvo oko 155. godine opisano je u jednom od najstarijih hagiografskih tekstova. Izmir je danas živahan moderni grad sa bogatim antičkim ostacima na lokalitetu Agora.
Hrišćanske Ture u Turskoj kroz Pergam (Bergama)
Grad koji je knjiga Otkrovenja opisala kao mesto „gde prestol Satanin stoji“ — vjerovatno aluzija na monumentalni Zevsov oltar (danas u Pergamonskom muzeju u Berlinu) ili na hram cara Augusta. Pergam je bio jedno od intelektualnih i medicinskih središta antičkog sveta, dom čuvenog Asklepijona (rimskog medicinskog centra) i grandiozne biblioteke od 200.000 svitaka. Ostatci ranohrišćanske crkve vidljivi su u okviru šire arheološke zone koja pokriva čitav akropol iznad modernog Bergame.
Hrišćanske Ture u Turskoj kroz Tijatiru (Akhisar)
Najmanji od sedam gradova, Akhisar danas gotovo nema vidljivih antičkih ostataka, ali njegovo biblijsko ime živi u svakom čitaču Otkrovenja. Tijatira je bila poznata po zanatlijama — tkanja ljubičaste tkanine, kovača, — a crkva je kritikovana zbog tolerisanja paganskih praksi unutar zajednice.
🗺️Početak i kraj u Istanbulu! 5-dnevna tura po sedam crkava u Turskoj: Otkrovenje 5 dana
Hrišćanske Ture u Turskoj kroz Sardi (Sart)
Nekadašnja prestonica legendarnog kralja Kresa — prvog vladara koji je kovao zlatni novac i čije je ime postalo sinonim za bogatstvo — Sard nosi biblijsku poruku o crkvi koja „ima ime da je živa, ali je mrtva.“ Lokalitet Sart, istočno od Izmira, čuva impresivne ostatke rimskog Artemiidinog hrama i jednu od najvećih sinagoga antičkog sveta, što govori o značajnoj jevrejskoj zajednici koja je koegzistirala s hrišćanima.
Filadelfija (Alašehir)
Grad koji je u Otkrovenju jedini dobio isključivo pohvale — „jer si sačuvao reč moju i nisi se odrekao mog imena.“ Filadelfija je bila poznata po svojoj lojalnosti i otpornosti; preživela je razorne zemljotrese koji su uništili okolne gradove. Danas skromni Alašehir čuva ostatke vizantijske crkve Svetog Jovana.
🗺️Sedam crkava Otkrovenja 3 dana
Laodikeja (Gonkali, blizu Denizlija)
Crkva koja je dobila najoštriju kritiku: „Ti si ni hladan ni vruć… Jer si mlak, izbljaću te iz usta svojih.“ Laodikeja je bila bogat bankarski i tekstilni centar, ali njena crkva je opisana kao duhovno samozadovoljna. Lokalitet je u poslednjih dvadeset godina izuzetno intenzivno iskapan i danas otkriva jedan od najimpresivnijih antičkih gradova Turske — sa dva pozorišta, tržnim ulicama, nimfejima i ostacima ranohrišćanskih crkava.
Hrišćanske Ture u Turskoj kroz Antakiju (Antiohija) – Prva hrišćanska crkva
Na istočnom kraju turske mediteranske obale, blizu granice sa Sirijom, nalazi se Antakija (antička Antiohija na Orontu) — grad koji zaslužuje posebno mesto u svakom hrišćanskom itinereru.
Upravo ovde, u zajednici osnovanoj između 37. i 40. godine nove ere, sledbenici Isusa prvi put su nazvani „hrišćanima“ — sam naziv naše religije rodio se na turskom tlu. Antiohija je bila treći grad Rimskog carstva (posle Rima i Aleksandrije) i centar iz kojeg su Pavle i Barnaba kretali na sva misionarska putovanja.
Crkva Svetog Petra (Senlurlu Kilise) — pećinska crkva uklesana u stenu brda Staurus iznad grada — smatra se jednom od prvih hrišćanskih crkava na svetu. Prema tradiciji, ovde je Sveti Petar lično propovedao pre nego što je krenuo prema Rimu. Crkva je danas sačuvana kao muzej i dočekuje posetioce iz celog sveta. Svake godine 29. juna, na dan Svetih Petra i Pavla, u pećinskoj crkvi se održava sveta misa uz prisustvo hodočasnika s nekoliko kontinenata.
Moderna Antakija je živ mediteranski grad sa bogatom gastronomijom, živahnim bazarom i izuzetnim Muzejom mozaika koji čuva jednu od najbogatijih zbirki rimskih mozaika na svetu.
Sveti Nikola — od biskupa do Deda Mraza
Priča o Svetom Nikoli jedna je od najdivnijih u hrišćanskoj hagiografiji — i ona je potpuno turska.
Nikola je rođen oko 270. godine u Patari, antičkom lučkom gradu na mediteranskoj obali Likije (danas blizu turskog letovališta Kaš). Patara je bila i rodni grad filozofa Nikolaosa i značajna luka odakle su, prema Bibliji, i Pavle i Luka isplovili na misionarska putovanja. Ostaci antičke Patare — pozorište, lučke građevine, gradska vrata — dobro su očuvani.
Nikola je odrastao u imućnoj hrišćanskoj porodici, ali je prema predanju sav porodični imetak razdelio siromašnima. Najpoznatija legenda govori o tome kako je anonimno bacio tri vreće zlata kroz prozor siromašnog oca čije tri kćeri nisu imale miraz za udaju — upravo ova priča o tajnom darivanju postala je osnova legende o Deda Mrazu.
Nikola je imenovan za biskupa u Miri (danas Demre), gradu svega tridesetak kilometara istočno od Patare. Tokom Dioklecijanovih progona hrišćana zatvoren je i mučen, ali je preživeo. Prisustvovao je Prvom nikejskom saboru 325. godine — prema popularnoj, premda nehistorijskoj legendi, upravo je na tom saboru ošamario jeretika Arija koji je poricao Isusovo božanstvo. Preminuo je u Miri oko 343. godine i sahranjen u tamošnjoj crkvi.
Crkva Svetog Nikole u Demreu — romanička bazilika izgrađena nad mestom njegove sahrane i višestruko obnavljana tokom vekova — danas je muzej i jedno od najposećenijih hrišćanskih hodočasničkih mesta u Turskoj. Originalni sarkofag koji se pripisuje Nikoli i dalje se nalazi u crkvi (premda su mošti u 11. veku prenete u Bari, Italija, gde su i danas). Demre je mali, tihi gradić u kome se ambijent daleke prošlosti i mirna mediteranska svakodnevica prožimaju na neponovljiv način.
Hrišćanske Ture u Turskoj kroz Kapadokiju — Srce ranohrišćanskog monaštva
Ni jedne hrišćanske Ture u Turskoj nisu potpune bez Kapadokije. Ovaj vulkanski pejzaž centralne Anatolije, poznat po „vilinskim dimnjacima“ i podzemnim gradovima, bio je jedno od najznačajnijih centara ranohrišćanskog monaškog života.
Od 4. veka nadalje, hrišćanski monasi su u mekim vulkanskim stenama Kapadokije klesali stotine crkava, kapela i samostana. Dolina Goreme sama po sebi čuva više od stotinu crkava sa freskama iz perioda od 6. do 13. veka — neke od najočuvanijih primeraka vizantijskog slikarstva na svetu. Goreme otvoreni muzej na otvorenom pod zaštitom je UNESCO-a.
Sveti Vasilije Veliki, jedan od četiri velika crkvena oca Istoka, rođen je u Kapadokiji (Cezareji, danas Kayseri) oko 330. godine. Vasilije je formulisao monaška pravila koja su do danas ostala osnova pravoslavnog i, posredno, benediktinskog monaškog života na Zapadu.
Podzemni gradovi Derinkuyu i Kaymakli, koji se spuštaju do 85 metara u dubinu i mogli su da prime i po 20.000 ljudi, koristili su hrišćani kao skloništa tokom arapskih invazija 7. i 8. veka.
Hrišćanske Ture u Turskoj kroz Nikeju (Iznik) — Mesto gde je formulisana vera
Nikeja, danas mali grad Iznik na obali istoimeog jezera u blizini Istanbula, bila je poprište dva najznačajnija crkvena sabora u istoriji hrišćanstva.
Prvi nikejski sabor 325. godine, koji je sazvao car Konstantin Veliki, formulisao je Nikejski simbol vere. Kratki tekst koji milijarde hrišćana i danas izgovaraju svake nedelje na liturgiji. Sabor je definisao da je Isus „istosuštastan“ Ocu, odbacivši arijanski stav da je Isus stvoreno biće niže od Boga Oca. Prisustvovalo mu je oko 300 biskupa iz celog hrišćanskog sveta, uključujući i Nikolu iz Mire.
Drugi nikejski sabor 787. godine bavio se pitanjem poštovanja ikona i u pravoslavnoj tradiciji smatra se Sedmim vaseljenskim saborom. Iznik danas čuva ostatke vizantijskih zidina, rimskog pozorišta i crkve Svete Sofije u kojoj su se sabori održavali.
🗺️Iz Istanbula Privatna tura iz Iznika i Nikeje, hrišćansko nasleđe 12 dsati
Vodič za hrišćanske Ture u Turskoj
Organizovane ture
Mnoge specijalizovane agencije nude hrišćanske ture po Turskoj u trajanju od 7 do 14 dana. Tipičan program uključuje Istanbul (Aja Sofija, Karije džamija sa mozaicima, Ekumenska patrijaršija u Fanaru), egejsku obalu (Efes, Bergama, Izmir, sedam crkava) i mediteransku obalu (Antakija, Tarsus, Demre). Neke ture dodaju Kapadokiju i Nikejski Iznik.
Individualno putovanje
Svi lokaliteti dostupni su individualnim turistima. Preporučene baze:
- Izmir — za sedam crkava i Efes
- Antalija ili Antakija — za mediteranske lokalitete
- Urgup ili Goreme — za Kapadokiju
- Istanbul — za Nikejski Iznik i vizantijsko nasleđe
Vreme posete
Prolece (april–maj) i rana jesen (septembar–oktobar) idealni su zbog umerenih temperatura. Leto je toplo a i gužve su, posebno u Efesu. Većina lokaliteta otvorena je tokom cele godine, ali kraće radno vreme zimi.
Ulaznice i pristup
Efes, Bergama, Laodikeja, Sart i većina arheoloških zona naplaćuju ulaz (cene između 5 i 20 evra po osobi). Crkva Svetog Nikole u Demreu i Meryem Ana Evi u Seldžuku naplaćuju skromnu naknadu. Crkva Svetog Petra u Antakiji besplatna je ili uz simboličnu naknadu.
Zašto doći upravo sada?
Turska hrišćanska baština paradoksalno je bolje zaštićena i dostupnija nego ikada pre. Turska vlada ulaže značajna sredstva u arheološka iskapanja i konzervaciju lokaliteta kao što su Laodikeja, Efes i Bergama. Istovremeno, broj hrišćanskih hodočasnika koji posećuju Tursku stalno raste.
Doći u Tursku stopama Svetog Pavla, Svetog Nikole, prvih apostola i ranih crkvenih otaca znači doći u kontakt sa samim korenima hrišćanstva — na terenu, u vazduhu, u kamenu koji je pamtio propovedi, sabore i mučeništva pre skoro dva milenijuma.
Hrišćanstvo se rodilo u Palestini, ali je odraslo u Turskoj. Svaka poseta ovim lokalitetima nije samo turistički izlet — to je hodočašće u sopstvene korene.
