Rimsko carstvo – istorija, carevi i nasleđe Rima

Kada danas šetamo ulicama Rima, obilazimo ostatke Pompeje, divimo se rimskim akvaduktima u Francuskoj ili istražujemo antičke gradove na obalama Grčke i Turske, zapravo upoznajemo tragove jedne od najuticajnijih civilizacija u istoriji – Rimskog carstva.

Rimljani su za nekoliko vekova od malog grada na obalama reke Tibar stvorili ogromnu državu koja se prostirala kroz Evropu, severnu Afriku i zapadnu Aziju. Gradili su puteve, mostove, vodovode, amfiteatre i gradove, razvijali pravo i trgovinu, a njihova vojska bila je jedna od najorganizovanijih u antičkom svetu.

Njihovo nasleđe nije nestalo sa padom Rima. Rimsko pravo postalo je osnova mnogih evropskih pravnih sistema, latinski jezik uticao je na razvoj velikog broja savremenih jezika, a rimska arhitektura i građevinarstvo i danas su prisutni u gradovima širom sveta.

Posebno je zanimljivo što su i prostori današnje Srbije bili važan deo Rimskog carstva. Na ovom području nalazili su se veliki rimski gradovi, vojni logori i carske palate, a prema različitim procenama na teritoriji današnje Srbije rođeno je 16 do 18 rimskih careva – više nego u bilo kojoj drugoj zemlji osim Italije.

U ovom vodiču upoznaćemo istoriju Rimskog carstva, najznačajnije careve, život običnih ljudi, rimsku vojsku, građevine i mesta na kojima se njegovo nasleđe može videti i danas.

Ažurirano: novembar 2026.

Kako je nastao Rim – od malog naselja do velike sile

Prema tradicionalnom rimskom predanju, grad Rim osnovala su braća Romul i Rem 21. aprila 753. godine pre nove ere. Legenda govori da su braća bila potomci trojanskog junaka Eneje i da ih je kao bebe odgajila vučica. Kada su odrasli, odlučili su da osnuju novi grad, ali su se posvađali oko mesta i vlasti. U sukobu je Romul ubio Rema i postao prvi vladar grada, koji je po njemu dobio ime Rim.

Ova priča bila je važna za rimski identitet, ali istoričari i arheolozi smatraju da se Rim razvijao postepeno, spajanjem više naselja na brežuljcima oko reke Tibar. Njegovi počeci sežu mnogo dalje od poznate legende.

Položaj grada bio je veoma povoljan. Nalazio se dovoljno blizu mora da učestvuje u trgovini, ali i dovoljno daleko od obale da bude zaštićen od iznenadnih pomorskih napada. Reka Tibar omogućavala je transport robe i povezivanje sa unutrašnjošću Apeninskog poluostrva.

U početku je Rim bio mali grad-država, ali je zahvaljujući dobroj vojnoj organizaciji, savezništvima i osvajanju okolnih teritorija postepeno postao dominantna sila na Apeninskom poluostrvu.

Rimsko kraljevstvo i nastanak republike

Prvi period rimske istorije tradicionalno se naziva Kraljevstvom. Prema rimskom predanju, Rimom je vladalo sedam kraljeva, a poslednji je bio Tarkvinije Oholi. Oko 509. godine pre nove ere, prema tradicionalnoj hronologiji, Rimljani su zbacili kraljevsku vlast i uspostavili republiku.

Reč res publica označavala je javnu stvar, odnosno državu koja nije bila privatno vlasništvo jednog vladara. Umesto kralja, vlast je bila podeljena između više državnih institucija i izabranih funkcionera.

Najvažnije institucije bile su:

• Senat – skupština uglednih građana koja je imala veliki politički uticaj.
• Konzuli – dvojica najviših izabranih državnih funkcionera koji su uglavnom obavljali jednogodišnje mandate.
• Narodne skupštine – tela na kojima su građani glasali o zakonima i birali određene funkcionere.
• Pretori – magistrati koji su imali važnu ulogu u pravosuđu.

Rimsko društvo bilo je podeljeno na različite društvene slojeve. Patriciji su pripadali starim aristokratskim porodicama, dok su plebejci činili širok sloj slobodnog stanovništva. Tokom vekova plebejci su se borili za veća politička i pravna prava.

Iako je republika razvijala institucije koje su ograničavale vlast pojedinca, ona nije bila demokratija u današnjem smislu. Politički uticaj bio je neravnomerno raspoređen, žene nisu imale pravo glasa, a robovi nisu bili slobodni građani.

Kako je Rim osvojio Mediteran?

Tokom poslednja tri veka pre nove ere Rim je od regionalne sile prerastao u državu koja je kontrolisala veliki deo Mediterana. Jedan od najvažnijih događaja bili su Punski ratovi između Rima i Kartagine. Kartagina je bila moćna trgovačka i pomorska sila u severnoj Africi, a njihov sukob odlučio je ko će dominirati zapadnim Mediteranom.

Najpoznatiji vojskovođa Kartagine bio je Hanibal, koji je tokom Drugog punskog rata prešao Alpe sa vojskom i ratnim slonovima. Njegovi uspesi zadali su Rimljanima velike gubitke, ali Rim na kraju nije odustao. Treći punski rat završen je 146. godine pre nove ere uništenjem Kartagine. Rim je tada postao dominantna sila zapadnog Mediterana.

U isto vreme širio je vlast na istok, osvajajući grčke teritorije, Makedoniju, delove Male Azije i druge oblasti. Grčka kultura snažno je uticala na Rimljane, posebno u umetnosti, filozofiji, književnosti i obrazovanju.

Rim je tako postao carstvo različitih naroda, jezika, religija i običaja. Njegova snaga nije se zasnivala samo na vojnim osvajanjima već i na sposobnosti da osvojenim teritorijama ponudi određene oblike uprave, trgovinskih veza, prava i infrastrukture.

Julije Cezar – vojskovođa koji je promenio Rim

Jedna od najpoznatijih ličnosti rimske istorije bio je Gaj Julije Cezar. Rođen je 100. godine pre nove ere, a političku i vojnu moć izgradio je zahvaljujući svojim sposobnostima, savezništvima i osvajanjima. Posebno se proslavio tokom ratova u Galiji, na prostoru današnje Francuske i delovima susednih zemalja.

Cezar je stekao ogromnu popularnost među vojnicima i narodom, ali se njegov uspon nije dopadao delu rimskog Senata. Nakon što je prešao reku Rubikon 49. godine pre nove ere, započeo je građanski rat protiv političkih protivnika.

Pobedio je rivale i postao najmoćniji čovek u Rimu. Dobio je titulu doživotnog diktatora i sproveo brojne reforme, uključujući promenu kalendara, koji je postao osnova kasnijeg julijanskog kalendara.

Međutim, deo senatora strahovao je da Cezar želi da obnovi monarhiju. Zbog toga je 15. marta 44. godine pre nove ere ubijen u zaveri grupe senatora. Njegova smrt nije vratila staru republiku. Naprotiv, usledili su novi građanski ratovi, iz kojih će se pojaviti čovek koji će postati prvi rimski car.

Oktavijan Avgust – početak Rimskog carstva

Posle Cezarove smrti nastala je borba za vlast između njegovih naslednika i nekadašnjih saveznika. Najvažniji među njima bio je Oktavijan, Cezarov usvojeni sin i politički naslednik. Nakon sukoba sa Markom Antonijem i Kleopatrom, Oktavijan je pobedio u bici kod Akcija 31. godine pre nove ere. Time je postao neprikosnoveni vladar rimskog sveta. U čast pobede osnovao je grad Nikopolj kod današnje Preveze, čiji se ostaci i danas obilaze.

Godine 27. pre nove ere Senat mu je dodelio počasnu titulu Avgust, što se tradicionalno smatra početkom Rimskog carstva. Avgust nije želeo da se predstavi kao kralj. Zadržao je privid republikanskih institucija, ali je stvarna moć bila koncentrisana u njegovim rukama.

Uveo je brojne reforme, reorganizovao vojsku, upravu i finansije i obezbedio dug period relativne stabilnosti. Taj period poznat je kao Pax Romana, odnosno Rimski mir. Tokom narednih decenija Rim je postao politički i ekonomski centar ogromnog prostora, a veliki gradovi, putevi, luke i trgovačke veze povezivali su udaljene provincije.

Najpoznatiji rimski carevi

Tokom više vekova Rimskim carstvom vladali su carevi različitih karaktera i sposobnosti. Neki su proširili granice, drugi reformisali državu, dok su pojedini ostali upamćeni po okrutnosti, političkim sukobima ili neobičnom načinu života.

Avgust (27. p. n. e. – 14. n. e.) – Prvi rimski car. Učvrstio je novu državnu organizaciju, reformisao vojsku i započeo period dugotrajne stabilnosti.

Klaudije (41–54) – Proširio je carstvo osvajanjem dela Britanije i unapredio upravu i infrastrukturu. Iako su ga savremenici često potcenjivali, ostao je upamćen kao sposoban administrator.

Neron (54–68) – Poznat je po raskošnom životu, političkim sukobima i progonima protivnika. Njegova vladavina povezuje se sa velikim požarom u Rimu 64. godine, mada su pojedinosti o njegovoj ulozi u događaju predmet istorijskih rasprava.

Trajan (98–117) – Pod njegovom vlašću Rimsko carstvo dostiglo je najveći teritorijalni obim. Osvojio je Dakiju, čija se teritorija uglavnom poklapala sa današnjom Rumunijom, i vodio ratove na istoku.

Hadrijan (117–138) – Poznat je po utvrđivanju granica i izgradnji Hadrijanovog zida u Britaniji. Bio je veliki pokrovitelj arhitekture, umetnosti i grčke kulture.

Marko Aurelije (161–180) – Bio je car, vojskovođa i filozof. Njegovo delo Samom sebi jedno je od najpoznatijih dela antičke stoičke filozofije.

Dioklecijan (284–305) – Sproveo je velike reforme državne uprave, vojske i finansija. Uveo je sistem vladavine četvorice poznat kao tetrarhija, kako bi olakšao upravljanje ogromnim carstvom.

Konstantin Veliki (306–337) – Jedan od najznačajnijih careva kasnog Rimskog carstva. Omogućio je slobodnije ispovedanje hrišćanstva, osnovao novu prestonicu Konstantinopolj i promenio političku budućnost rimskog sveta.

Koliko je bilo veliko Rimsko carstvo?

Rimsko carstvo dostiglo je najveći teritorijalni obim tokom vladavine cara Trajana, oko 117. godine nove ere. Prostiralo se od Britanije na severozapadu do oblasti Mesopotamije na istoku, od Rajne i Dunava na severu do severne Afrike i pustinjskih područja na jugu.

Obuhvatalo je teritorije današnje Italije, Španije, Francuske, Portugala, Belgije, Holandije, dela Nemačke, Austrije, Švajcarske, Balkanskog poluostrva, Grčke, Turske, Sirije, Izraela, Jordana, Egipta, Tunisa, Alžira i drugih zemalja. Sredozemno more postalo je praktično unutrašnje more carstva, koje su Rimljani nazivali Mare Nostrum – naše more.

Ovakav položaj omogućio je razvoj trgovine između različitih provincija. Roba, vojska, državni službenici, putnici i ideje mogli su da se kreću na velikim udaljenostima, iako je putovanje i dalje bilo sporo i zavisilo od godišnjeg doba, stanja puteva i bezbednosti.

Rimska vojska – oslonac moći carstva

Rimska vojska bila je jedan od glavnih razloga zbog kojih je Rim uspeo da stvori i održi ogromno carstvo. Nije se oslanjala samo na broj vojnika već i na disciplinu, organizaciju, obuku, logistiku i sposobnost prilagođavanja različitim protivnicima.

Osnovna jedinica rimske vojske bila je legija. Njena veličina se menjala tokom vekova, ali je u principu obuhvatala nekoliko hiljada vojnika. Uz legionare su delovale i pomoćne jedinice sastavljene od ljudi iz provincija. Rimski legionari bili su opremljeni štitovima, mačevima, kopljima, šlemovima i zaštitnim oklopima. Pored borbe, imali su zadatak da grade logore, puteve, mostove, utvrđenja i druge vojne objekte.

Vojni logori često su postajali jezgra budućih gradova. Oko njih su se razvijala naselja trgovaca, zanatlija i porodica vojnika. U vreme najvećeg uspona carstva, legije su čuvale granice na Rajni i Dunavu, u Britaniji, severnoj Africi i na istoku. Na dunavskom prostoru nalazio se veliki broj utvrđenja i vojnih logora, uključujući i Viminacijum na teritoriji današnje Srbije.

Rimski putevi – mreža koja je povezivala carstvo

Jedno od najvećih dostignuća Rimljana bila je izgradnja puteva. Njihova mreža povezivala je velike gradove, vojne logore, luke i provincije. Najpoznatiji rimski put bio je Via Appia, odnosno Apijev put, koji je povezivao Rim sa južnim delovima Apeninskog poluostrva. Izgradnja je započeta 312. godine pre nove ere. Na istoku je Via Egnatia povezivala jadransku obalu sa Solunom i Vizantionom – njenim tragom i danas ide glavna ulica Soluna, Egnatija.

Rimski putevi građeni su od slojeva kamena, šljunka i drugih materijala, sa pažljivo oblikovanom površinom i sistemom odvodnjavanja. Nisu svi bili popločani velikim kamenim pločama, kako se ponekad prikazuju u filmovima, ali su bili izuzetno važni za vojsku i trgovinu.

Putne stanice omogućavale su odmor, zamenu konja i prenoćište. Kuriri su mogli da prenose državne poruke, dok su trgovci prevozili proizvode između provincija. Poznata izreka „Svi putevi vode u Rim“ podseća nas na to koliko je ovaj grad bio centar jedne ogromne mreže komunikacija.

Rimsko graditeljstvo – građevine koje traju vekovima

Rimljani su bili izuzetni graditelji. Njihova dostignuća u arhitekturi i inženjerstvu imala su veliki uticaj na kasniji razvoj evropskih gradova. Koristili su lukove, svodove, kupole i posebne vrste betona, što im je omogućavalo gradnju velikih i izdržljivih objekata. Među najznačajnijim građevinama nalaze se:

• Panteon u Rimu – hram poznat po ogromnoj kupoli i otvoru na njenom vrhu, kroz koji ulazi prirodna svetlost.
• Koloseum – najveći rimski amfiteatar, u kojem su održavane gladijatorske borbe i druge javne priredbe.
• Rimske terme – javna kupatila koja su imala važnu društvenu i rekreativnu ulogu.
• Akvadukti – sistemi za dovod vode u gradove, terme, fontane i domaćinstva.
• Mostovi – građeni da povezuju udaljene delove carstva i olakšaju kretanje vojske i robe.

Posebno je zanimljivo rimsko korišćenje betona i lukova. Zahvaljujući tim tehnikama, nastale su građevine velikih raspona i složenih oblika koje su bile teško ostvarive tradicionalnim načinima gradnje.

Kako su živeli obični Rimljani?

Rimsko carstvo nije činila samo vojska i carske palate. U njemu su živeli milioni ljudi različitog porekla – trgovci, poljoprivrednici, zanatlije, vojnici, robovi, činovnici i bogati zemljoposednici. Život je mnogo zavisio od mesta stanovanja, društvenog statusa i imovinskog položaja.

U velikim gradovima bogatiji Rimljani živeli su u prostranim kućama poznatim kao domus, sa unutrašnjim dvorištima, vrtovima, freskama i mozaicima. Siromašniji stanovnici često su stanovali u višespratnim zgradama koje su se zvale insulae. U njima su se stanovi nalazili iznad prodavnica i radionica, a uslovi stanovanja često su bili skromni.

Hrana i piće

Rimska ishrana zasnivala se na hlebu, žitaricama, maslinovom ulju, povrću, voću, mahunarkama i vinu. Bogati građani mogli su sebi da priušte meso, ribu, začine i raznovrsne poslastice, dok su siromašniji uglavnom jeli jednostavniju hranu.

Jedan od karakterističnih začina rimskog sveta bio je garum – fermentisani sos od ribe koji se koristio kao dodatak mnogim jelima.

Na ulicama gradova nalazile su se male prodavnice hrane i lokali u kojima su ljudi mogli da kupe pripremljeno jelo. U Pompeji su sačuvani ostaci takvih objekata, pa danas možemo videti kako je izgledala svakodnevna prehrambena ponuda rimskih gradova.

Kupatila i društveni život

Javna kupatila, odnosno terme, imala su mnogo veću ulogu od običnog kupanja. Bila su mesta za odmor, druženje, vežbanje i razgovor. U velikim termama postojale su prostorije sa toplom, mlakom i hladnom vodom, prostorije za vežbanje, vrtovi i prostori za odmor.

Rimljani su veliki značaj pridavali javnim prostorima. Forumi su bili centri političkog, trgovačkog i društvenog života, dok su pozorišta, amfiteatri i hipodromi služili za zabavu i javne događaje.

Robovi i društvene razlike

Rimsko društvo bilo je izrazito nejednako. Ropstvo je bilo sastavni deo privrede i svakodnevnog života. Robovi su radili u domaćinstvima, na imanjima, u rudnicima, radionicama i drugim poslovima.

Neki su mogli da steknu slobodu, ali je položaj većine bio težak, naročito onih koji su radili u rudnicima i na velikim poljoprivrednim imanjima.

Žene nisu imale politička prava jednaka muškarcima, ali su u okviru porodice, imovine i društvenog života mogle imati različite oblike uticaja, u zavisnosti od statusa i perioda.

Rimska religija – od mnogoboštva do hrišćanstva

U početku su Rimljani verovali u veliki broj bogova. Njihova religija bila je povezana sa grčkom mitologijom, ali su mnogi bogovi imali rimska imena i posebne uloge. Najpoznatiji rimski bogovi bili su:

• Jupiter – vrhovni bog i zaštitnik države.
• Junona – boginja braka i porodice.
• Minerva – boginja mudrosti i zanata.
• Mars – bog rata.
• Venera – boginja ljubavi i lepote.
• Neptun – bog mora.
• Merkur – bog trgovine i glasnik bogova.

Rimljani su poštovali i kućna božanstva koja su štitila porodicu i domaćinstvo. Verski obredi bili su važan deo javnog života i državnih ceremonija. Tokom prvih vekova nove ere u carstvu se širilo hrišćanstvo, između ostalog i zahvaljujući putovanjima apostola Pavla kroz Malu Aziju i Grčku. U početku su hrišćanske zajednice povremeno bile izložene progonima, ali je njihov broj rastao.

Godine 313. Konstantin Veliki i car Licinije doneli su odluke poznate kao Milanski edikt, kojima je omogućeno slobodnije ispovedanje hrišćanske vere. Kasnije, 380. godine, za vreme cara Teodosija I, nikejsko hrišćanstvo postalo je zvanična religija carstva.

Ova promena imala je ogromne posledice za istoriju Evrope. Rim je postao jedan od najvažnijih centara hrišćanstva, a istočni deo carstva kasnije će razviti posebnu tradiciju koja se danas naziva vizantijskom.

Podela Rimskog carstva – nastanak Istočnog i Zapadnog carstva

Kako se carstvo širilo, postajalo je sve teže upravljati tolikom teritorijom iz jednog centra. Granice su bile duge, vojni sukobi česti, a različite oblasti imale su svoje administrativne i ekonomske probleme. U 3. veku država je prolazila kroz duboku političku i vojnu krizu. Car Dioklecijan pokušao je da reši probleme reformama i uveo sistem tetrarhije, u kojem su vlast delila dva viša i dva niža cara.

Kasnije je Konstantin Veliki ponovo ujedinio carstvo i 330. godine osnovao novu prestonicu na mestu starog grčkog grada Vizantiona. Grad je nazvan Konstantinopolj, odnosno Grad Konstantina – današnji Istanbul.

Posle smrti cara Teodosija I 395. godine, carstvo je trajno administrativno podeljeno između njegovih sinova:

Zapadno rimsko carstvo imalo je prestonice u različitim gradovima, među kojima su bili Milano i Ravena, a obuhvatalo je uglavnom zapadne delove nekadašnje rimske države.

Istočno rimsko carstvo imalo je prestonicu u Konstantinopolju i obuhvatalo bogate teritorije Balkana, Male Azije, Egipta i istočnog Mediterana, iako su se njegove granice vremenom menjale.

Ova podela predstavlja jednu od najvažnijih prekretnica u rimskoj istoriji. Istočni deo nastavio je da postoji vekovima nakon propasti zapadnog dela i vremenom je razvio kulturu koju danas poznajemo kao vizantijsku. Njegovu istoriju opisali smo u tekstu Vizantijsko carstvo.

Pad Zapadnog rimskog carstva – šta se zapravo dogodilo?

Pad Zapadnog rimskog carstva nije bio jedan događaj koji se desio preko noći. Bio je to dug proces u kojem su se preplitali politički sukobi, ekonomske poteškoće, vojni porazi, promene u društvu i pritisci na granicama. Zapadni deo carstva izgubio je kontrolu nad brojnim provincijama. Germanska plemena naseljavala su se unutar carskih granica, a pojedine grupe postajale su sve snažnije i osnivale sopstvene države.

Godine 410. Vizigoti pod vođstvom Alarika opljačkali su Rim. To je bio veliki simbolički udarac, jer je grad vekovima predstavljao srce rimske moći. Godine 455. Rim su opljačkali Vandali, a 476. godine vojskovođa Odoakar zbacio je poslednjeg zapadnorimskog cara Romula Avgustula. Zbog toga se 476. godina tradicionalno uzima kao kraj Zapadnog rimskog carstva.

Međutim, rimska državna tradicija nije nestala. Istočno rimsko carstvo nastavilo je da postoji sa Konstantinopoljem kao prestonicom sve do 1453. godine, kada su Osmanlije osvojile grad.

Rimsko carstvo na prostoru današnje Srbije

Jedan od najzanimljivijih delova rimske istorije jeste činjenica da se na prostoru današnje Srbije nalazilo nekoliko važnih gradova i vojnih centara Rimskog carstva.

Područje današnje Srbije bilo je važno zbog položaja između Balkana i srednje Evrope, kao i zbog Dunava, koji je dugo predstavljao jednu od glavnih granica carstva.

Rimljani su ovde gradili vojne logore, puteve, gradove, palate, kupatila i administrativne centre. Neki od njih postali su toliko značajni da su u kasnoj antici imali ulogu carskih rezidencija.

Sirmijum – carski grad na prostoru današnje Sremske Mitrovice

Sirmijum, na mestu današnje Sremske Mitrovice, bio je jedan od najznačajnijih rimskih gradova na Balkanu. Nalazio se na važnom putnom i rečnom pravcu, pa je imao veliki vojni, politički i trgovački značaj. U njemu je rođeno šest rimskih imperatora. Među njima su Prob i Konstancije II. U kasnoj antici bio je jedna od carskih rezidencija, a 294. godine postao je i jedna od četiri prestonice tetrarhije.

Danas se na ovom prostoru mogu videti ostaci carskog kompleksa i drugi arheološki nalazi koji svedoče o značaju nekadašnjeg grada.

Viminacijum – veliki rimski vojni i trgovački centar

Viminacijum, kod današnjeg Kostolca, bio je glavni grad provincije Gornje Mezije i jedan od najvažnijih vojnih centara na Dunavu. U njemu se nalazio logor rimske legije VII Claudia, a oko vojnog kompleksa razvili su se grad, naselja, radionice i nekropole.

Arheološka istraživanja otkrila su brojne grobnice, freske, novčiće, predmete svakodnevne upotrebe i ostatke velikih građevina. Viminacijum je danas jedno od najznačajnijih arheoloških nalazišta rimskog perioda u Srbiji.

Felix Romuliana – palata cara Galerija

U blizini Zaječara nalazi se Felix Romuliana, carski kompleks koji je podigao rimski car Galerije Maksimijan krajem 3. i početkom 4. veka. Kompleks je dobio ime po njegovoj majci Romuli. Obuhvatao je snažna utvrđenja, palate, bazilike, hramove, terme i memorijalni prostor sa mauzolejima.

Ovaj lokalitet posebno je značajan zato što pokazuje kako su rimski carevi gradili svoje rezidencije i spomeničke komplekse u provincijama, daleko od Rima. Felix Romuliana je 2007. godine upisana na UNESCO listu svetske baštine.

Medijana – carska rezidencija kod Niša

Na istočnoj periferiji današnjeg Niša nalazi se Medijana, arheološki lokalitet koji se povezuje sa carskim kompleksom iz vremena Konstantina Velikog i njegovih naslednika. Na ovom prostoru otkriveni su ostaci luksuznih vila, mozaika, termi i drugih objekata. Medijana pokazuje kako su izgledale carske rezidencije u unutrašnjosti Balkana.

Niš je poznat i kao antički Naissus, grad u kojem je rođen Konstantin Veliki, jedan od najznačajnijih rimskih careva.

Singidunum – rimski Beograd

Na prostoru današnjeg Beograda nalazio se Singidunum, važan rimski vojni i administrativni centar na ušću Save u Dunav. Zbog svog položaja imao je veliki strateški značaj. U njemu se nalazio rimski vojni logor, a oko njega su se razvijali naselje, trgovina i zanatstvo.

Tragovi rimskog Singidunuma mogu se pronaći na području Kalemegdana, u okolini Narodnog muzeja i na drugim lokacijama u centru Beograda. Za ljubitelje istorije, ovo je odličan primer kako se rimski grad razvio u osnovu jednog od današnjih velikih evropskih gradova.

Đerdap – Trajanova tabla i Trajanov most

Na Dunavu, u Đerdapskoj klisuri, sačuvana je Trajanova tabla – natpis uklesan u stenu oko 100. godine, u spomen na izgradnju puta kroz klisuru pred ratove protiv Dačana. Nizvodno, kod Kladova, vide se ostaci Trajanovog mosta, koji je 105. godine projektovao Apolodor iz Damaska. Bio je to jedan od najdužih mostova antičkog sveta, a pored njega se nalazi i rimsko utvrđenje Dijana.

Put rimskih careva kroz Srbiju

Kulturna ruta Putevima rimskih careva povezuje arheološka nalazišta i gradove značajne za rimsku istoriju. Među najvažnijim lokalitetima nalaze se Sirmijum, Viminacijum, Gamzigrad-Romuliana, Medijana i Singidunum.

Za putnike kroz Srbiju ovo je posebno zanimljiva mogućnost da se istorija Rimskog carstva upozna na mestima koja se nalaze relativno blizu i koja se mogu obilaziti tokom vikend putovanja. Viminacijum i Đerdap lako se spajaju u jedan vikend uz Dunav, dok se Felix Romuliana i Medijana najlakše obilaze zajedno, na putu kroz istočnu Srbiju.

Gde danas možemo videti rimsko nasleđe u Evropi?

Rimsko carstvo ostavilo je veliki broj spomenika koji su danas među najposećenijim istorijskim lokalitetima na svetu. Ukoliko volite istoriju i putovanja, nekoliko mesta posebno vredi uvrstiti na listu.

Rim – Koloseum, Forum i Panteon

U glavnom gradu Italije nalazi se najveća koncentracija rimskih spomenika. Kada ići i kako izbeći gužve, opisali smo u tekstu Rim van sezone.

Koloseum je jedan od najpoznatijih amfiteatara antičkog sveta. Otvoren je 80. godine nove ere, za vreme cara Tita, i mogao je da primi veliki broj gledalaca. U njemu su održavane gladijatorske borbe, lovovi na životinje i javne priredbe.

Rimski forum bio je političko, versko i trgovačko središte grada. Danas se među njegovim ruševinama mogu videti ostaci hramova, bazilika, slavoluka i drugih javnih građevina.

Panteon je čuven po monumentalnoj kupoli i otvoru na njenom vrhu. Jedna je od najbolje očuvanih građevina iz rimskog perioda.

Istorijski centar Rima, sa velikim brojem antičkih spomenika, deo je UNESCO svetske baštine.

Pompeja – grad koji je zaustavljen u vremenu

Nedaleko od Napulja, na obali Tirenskog mora, nalazi se Pompeja, rimski grad koji je 79. godine nove ere zatrpala erupcija vulkana Vezuv. Pepeo i vulkanski materijal prekrili su grad i sačuvali brojne zgrade, ulice, freske, prodavnice, kuće i predmete svakodnevnog života.

Zahvaljujući tome, Pompeja nam pruža jedinstven pogled na život u rimskom gradu u 1. veku nove ere. Možemo videti ulice sa kamenim popločanjem, javna kupatila, pekare, kuće bogatih porodica i ostatke malih trgovina.

U blizini se nalazi i Herkulaneum, manji grad koji je takođe stradao tokom erupcije, ali je na pojedinim mestima sačuvao još više detalja drvene i stambene arhitekture.

Hadrijanov zid – granica Rimskog carstva u Britaniji

Na severu Engleske nalazi se Hadrijanov zid, odbrambeni sistem izgrađen po nalogu cara Hadrijana u 2. veku. Njegova uloga bila je da obezbedi severnu granicu rimske provincije Britanije i kontroliše kretanje ljudi i robe. Duž zida nalazile su se kule, utvrđenja i vojni logori.

Danas je ovo jedno od najzanimljivijih mesta za upoznavanje rimskog vojnog sistema i života na granici carstva.

Pont du Gard – rimski akvadukt u Francuskoj

U južnoj Francuskoj nalazi se Pont du Gard, monumentalni rimski akvadukt koji je deo nekadašnjeg vodovodnog sistema za grad Nemausus, današnji Nimes. Građen je u 1. veku nove ere i pokazuje koliko su Rimljani bili vešti u projektovanju i izgradnji vodovoda. Njegovi kameni lukovi i danas predstavljaju jedno od najimpresivnijih dostignuća rimske arhitekture.

Rimsko nasleđe u Grčkoj i Turskoj

Rimsko carstvo ostavilo je dubok trag i u oblastima koje danas posećujemo kao turističke destinacije Grčke i Turske.

Efes – rimski grad u današnjoj Turskoj

Efes je jedan od najpoznatijih antičkih gradova Male Azije. Iako je imao starije grčke korene, pod rimskom vlašću postao je veliki trgovački, kulturni i administrativni centar. Njegova najpoznatija građevina je Celsusova biblioteka, monumentalna građevina sa ukrašenom fasadom. U gradu se nalaze i Veliki teatar, terme, ulice sa kolonadama, hramovi i ostaci bogatih rimskih kuća. Efes je odličan izbor za putnike koji borave u Izmiru ili letuju na turskoj egejskoj obali.

Aspendos – rimsko pozorište koje i danas oduševljava

U blizini Antalije nalazi se Aspendos, poznat po izuzetno očuvanom rimskom pozorištu iz 2. veka. Pozorište je bilo izgrađeno tako da publika može dobro da čuje izvođače i sa udaljenijih mesta. Njegova monumentalna scena i gledalište i danas ostavljaju snažan utisak.

Solun – Galerijev slavoluk i Rotonda

U grčkom Solunu mogu se videti ostaci rimskog perioda, među kojima se izdvajaju Galerijev slavoluk i Rotonda. Ove građevine povezane su sa carem Galerijem, koji je u Solunu imao značajnu carsku rezidenciju. One pokazuju koliko je ovaj grad bio važan u kasnom Rimskom carstvu.

Atina – rimska agora i Hadrijanova biblioteka

Atina je poznata po klasičnim grčkim spomenicima, ali je imala značaj i tokom rimske vladavine. Rimska agora i Hadrijanova biblioteka svedoče o razvoju grada u vreme rimskih careva. Posebno se ističe car Hadrijan, koji je bio veliki pokrovitelj Atine i grčke kulture.

Ova mesta su odličan način da tokom putovanja kroz Grčku upoznate kako su se grčka i rimska civilizacija međusobno prožimale.

Još rimskih lokaliteta u Turskoj i Grčkoj

Kako se rimski period uklapa u širu istoriju Anadolije, pročitajte u tekstu Raskrsnica drevnih civilizacija.

Rimsko carstvo – hronologija najvažnijih događaja

Šta je Rimsko carstvo ostavilo savremenom svetu?

Rimsko carstvo nestalo je kao politička sila na zapadu 476. godine, ali je njegov uticaj nastavio da živi kroz evropsku istoriju.

Rimsko pravo postalo je jedan od temelja pravnih sistema mnogih savremenih država. Latinski jezik ostavio je veliki trag u italijanskom, francuskom, španskom, portugalskom i rumunskom jeziku, kao i u naučnoj terminologiji.

Rimska arhitektura uticala je na izgradnju evropskih gradova, javnih zgrada, mostova i hramova. Ideja o organizovanoj gradskoj infrastrukturi – putevima, vodovodima, kanalizaciji, javnim kupatilima i trgovima – ostala je važna i u kasnijim vekovima.

Posebno je značajno nasleđe Istočnog rimskog carstva, odnosno Vizantije. Konstantinopolj je nastavio rimsku državnu tradiciju sve do 1453. godine, a hrišćanska kultura, umetnost i pravoslavna tradicija oblikovale su istoriju Balkana i istočne Evrope.

Zaključak – carstvo čiji tragovi i danas povezuju Evropu

Rimsko carstvo bilo je mnogo više od vojne sile koja je osvajala teritorije. Ono je stvorilo mrežu gradova, puteva i trgovačkih puteva, razvilo pravni sistem, unapredilo graditeljstvo i povezalo narode sa tri kontinenta.

Njegovo nasleđe možemo upoznati u Rimu, Pompeji, Efesu, Atini, Solunu, ali i na brojnim arheološkim lokalitetima u Srbiji.

Za nas je posebno zanimljivo što se deo te velike istorije nalazi upravo na prostoru današnje Srbije. Sirmijum, Viminacijum, Singidunum, Medijana i Felix Romuliana podsećaju nas da Balkan nije bio samo rub Rimskog carstva, već važan prostor njegovog političkog, vojnog i kulturnog života.

Kada upoznamo Rimsko carstvo, mnogo lakše razumemo i istoriju Vizantije, srednjovekovne Srbije, Grčke i Turske. Zato je ovaj period mnogo više od lekcije iz istorije – to je putovanje kroz civilizaciju čiji se tragovi i danas mogu videti na svakom koraku.

Često postavljana pitanja

Pogledajte i: Vizantijsko carstvo, Istorija antičke Grčke, Rim van sezone i Raskrsnica drevnih civilizacija.