Sulejman I Veličanstveni (na turskom Kanuni Sultan Süleyman, što znači „Zakonodavac“) bio je deseti sultan Osmanskog carstva i vladao je od 1520. do 1566. godine. Njegova vladavina smatra se zlatnim dobom Osmanskog carstva, kako po teritorijalnom širenju, tako i po kulturnom, umetničkom i zakonodavnom razvoju.

Detinjstvo i mladost

Sulejman je rođen 6. novembra 1494. godine u Trabzonu (na obali Crnog mora). Bio je sin sultana Selima I (poznatog kao Selim Osvajač) i njegove žene Hafse sultanije.
Od malih nogu bio je izuzetno obrazovan – učio je arapski, persijski i turski jezik, kao i istoriju, književnost, pravo i vojnu strategiju. Već tada se isticao inteligencijom, pravednošću i ambicijom.

Kao mladi princ (šehzade), služio je kao guverner u nekoliko provincija, između ostalog u Manisi, gde je stekao iskustvo u upravljanju. Bio je poznat po smirenom karakteru, mudrosti i spremnosti da sasluša savetnike.

Dolazak na vlast

Nakon smrti njegovog oca, Selima I, Sulejman je 1520. godine postao sultan u 26. godini života. Njegov dolazak na presto dočekan je s nadom, jer se očekivalo da će doneti mir i pravdu posle burne vladavine njegovog oca.

Osvajanja i vojne pobede

Sulejman je bio i veliki vojskovođa i vešt strateg. Tokom svoje vladavine, Osmansko carstvo dostiglo je najveći teritorijalni obim u istoriji. Njegove najpoznatije vojne kampanje uključuju:

• Osvojenje Beograda (1521) – otvarajući put Osmanlijama ka srednjoj Evropi.
• Osvajanje Rodosa (1522) – važnog ostrva koje je do tada bilo pod kontrolom vitezova hospitalaca.
• Bitka kod Mohača (1526) – u kojoj je porazio ugarsku vojsku i otvorio put osvajanju većeg dela Mađarske.
• Opsada Beča (1529) – iako nije uspeo da zauzme grad, time je pokazao moć carstva i izazvao strah u Evropi.

Na istoku je ratovao protiv Persijskog (Safavidskog) carstva, čime je učvrstio granice i osigurao trgovinske puteve. Persijsko carstvo o kojem govorimo u vreme Sulejmana Veličanstvenog bilo je Safavidsko carstvo (1501–1736) — moćna islamska država koja je bila glavni protivnik Osmanskog carstva na istoku.

U to doba, Safavidska Persija bila je velika sila i obuhvatala je prostrane teritorije koje danas čine delove više modernih država.

Zemlje koje su pripadale Persijskom (Safavidskom) carstvu

1. Iran – glavni deo carstva i njegov centar; u Sulejmanovo doba prestonica je bila Tabriz, a od 1555. Kazvin. Isfahan to postaje tek 1598, pod Abasom I.
2. Irački deo Mezopotamije – naročito istočni i centralni delovi Iraka, uključujući Bagdad (koji je povremeno prelazio iz ruku Osmanlija u ruke Safavida).
3. Azerbejdžan – u to vreme deo Persije, važan zbog strateškog položaja i trgovine.
4. Jermenija – bila je podeljena između Osmanskog i Persijskog carstva, ali veći deo je povremeno bio pod Persijom.
5. Gruzija – istočni delovi današnje Gruzije nalazili su se pod uticajem Persije.
6. Avganistan – zapad sa Heratom bio je čvrsto u safavidskim rukama, dok je Kandahar bio sporan sa Mogulima i više puta menjao gospodara.
7. Pakistan – nad zapadnim delovima, pre svega Beludžistanom, safavidska vlast bila je uglavnom nominalna.
8. Turkmenistan – južni delovi ove zemlje bili su deo persijske oblasti Horasan.

Sukobi

Granica između Osmanskog i Safavidskog carstva bila je stalno poprište sukoba.
Sulejman Veličanstveni je vodio nekoliko ratova protiv Safavida kako bi učvrstio kontrolu nad istočnom Anadolijom, Irakom i Kurdistanom.
Najvažniji rezultat tih ratova bio je mir u Amasiji (1555), kojim su Osmanlije i Persijanci zvanično podelili uticajne sfere:

• Osmanlije su zadržale Bagdad, istočni deo Anadolije i Kurdistan,
• dok su Safavidi zadržali Iran, Azerbejdžan i delove Kavkaza.

Persijsko carstvo je bilo moćno i bogato carstvo, poznato po umetnosti, arhitekturi, filozofiji i trgovini, ali i po stalnom rivalstvu s Osmanskim carstvom za prevlast nad Bliskim istokom.

Unutrašnja politika i zakonodavstvo

Sulejman nije bio samo ratnik – bio je i veliki reformator. Zbog svog zakonodavnog rada dobio je nadimak „Kanuni“ – Zakonodavac.
Uveo je pravne reforme koje su ujedinile verske zakone (šerijat) i državne zakone, čime je stvorio pravedniji sistem upravljanja. Posebno je vodio računa o pravima podanika, porezima, trgovini i sudstvu.

Pod njegovom vlašću Istanbul je postao kulturni i umetnički centar tadašnjeg sveta. U to vreme cvetali su arhitektura, književnost, muzika i zanati. Njegov glavni arhitekta bio je Mimar Sinan, koji je izgradio mnoge čuvene građevine – među njima i džamiju Sulejmaniju u Istanbulu.

Šta su obuhvatale reforme

1. Ujedinjenje verskih i državnih zakona
   Do tada su u carstvu postojala dva pravna sistema:
   • Šerijat – islamski verski zakon,
   • Kanun – državni, svetovni zakon.
     Sulejman je ujedinio i uskladio ova dva sistema, tako da su sudovi mogli pravedno da sude i muslimanima i hrišćanima i Jevrejima.
2. Reforma poreskog sistema
   Ukinuo je mnoge nepravedne poreze i uveo uređen sistem naplate, čime je sprečio zloupotrebe lokalnih upravnika i olakšao položaj običnih ljudi i seljaka.
3. Uređenje vlasničkih odnosa nad zemljom
   Odredio je pravila o nasledstvu i posedovanju zemljišta, čime je zaštitio seljake od otimanja zemlje od strane lokalnih begova i vojnih feudalaca (spahija).
4. Reforma sudstva
   Uveo je jedinstvene zakonske propise po celoj državi, tako da se svuda sudilo po istim pravilima.
   Sudije (kadije) su morale da budu obrazovane i nepristrasne.
5. Zakon o trgovini i zanatima
   Propisao je pravila za fer trgovinu, težinu i kvalitet robe, kao i kazne za prevare.
   Time je zaštitio i građane i trgovce i podstakao razvoj privrede.

Zašto su reforme bile značajne

• Za vlast:
  • Učvrstile su sultanovu moć i autoritet.
  • Omogućile su stabilnost u ogromnom carstvu koje se prostiralo na tri kontinenta.
  • Sprečile samovolju lokalnih upravnika i korupciju.
• Za građane:
  • Donele su više pravde i sigurnosti.
  • Zaštitile su siromašne i seljake od zloupotreba.
  • Omogućile su uređeno i mirno društvo, gde se poštovao zakon.

Sulejmanove pravne reforme učinile su Osmansko carstvo stabilnim, pravednim i snažnim.
Zbog toga ga nisu pamtili samo kao osvajača, već i kao mudrog zakonodavca koji je znao da moć carstva ne leži samo u vojsci, nego i u pravednosti.

Sulejmanovi zakoni, poznati kao „Kanuni Sulejmana Veličanstvenog“, primenjivali su se vekovima nakon njegove smrti.
Nastali su tokom njegove vladavine (1520–1566), ali su ostali osnova pravnog sistema Osmanskog carstva sve do 19. veka, tj. više od 300 godina!

Njegovi propisi bili su toliko dobro napisani i uravnoteženi da su kasniji sultani retko menjali osnovne zakonske principe i poslužili su kao temelj modernih turskih zakona u 19. i 20. veku.

Moderni turski zakoni uvedeni su u vreme Mustafe Kemala Ataturka, osnivača i prvog predsednika Republike Turske 1923. godine, kada je Osmansko carstvo ukinuto, a proglašena Republika Turska sa sedištem u Ankari.

Ataturk je sproveo velike reforme u svim oblastima života — politici, obrazovanju, društvu i pravu — sa ciljem da Turska postane moderna, sekularna i evropski orijentisana država.

Porodica i lični život

Sulejman se oženio Hurem sultanijom (poznatom i kao Roksalana), koja je bila bivša robinja ukrajinskog porekla. Njihova ljubavna priča jedna je od najpoznatijih u istoriji Osmanskog carstva. Hurem je imala veliki uticaj na sultana, a zajedno su imali više dece, uključujući princa Selima II, koji će naslediti presto.

Njegova vladavina je, međutim, bila obeležena i tragičnim porodičnim sukobima – posebno između njegovih sinova. Po nalogu Sulejmana, zbog političkih spletki, 1553. godine pogubljen je šehzade Mustafa – njegov najstariji sin, ali iz veze sa Mahidevran, a ne sa Hurem. Upravo je borba oko naslednika bila koren tog sukoba, a pogubljenje je duboko pogodilo sultana.

Sulejmanova smrt kod Sigeta (1566)

Sulejman I Veličanstveni umro je 6. septembra 1566. godine tokom opsade Sigeta (današnji Szigetvár u Mađarskoj). Imao je tada 71 godinu, što je za to doba bilo izuzetno mnogo, posebno za vladara koji je lično predvodio mnoge vojne pohode.

U trenutku smrti carstvo je bilo na vrhuncu moći, a sam sultan je i pored bolesti želeo da lično vodi vojsku, želeći da okonča svoj život „na bojnom polju“, kao pravi ratnik.

Umro je u šatoru u vojnom logoru, neposredno pred završetak opsade, ali vest o njegovoj smrti nije odmah objavljena. Njegovi bliski saradnici, posebno veliki vezir Mehmed-paša Sokolović, odlučili su da to sakriju od vojske kako ne bi došlo do panike ili gubitka morala.
Njegovo telo je balzamovano, a vojna kampanja je nastavljena kao da je sultan živ — i Siget je ubrzo pao.

Zakopavanje srca i utrobe u Sigetu

Prema istorijskim izvorima, nakon smrti, Sulejmanovo telo nije moglo odmah biti preneto u Istanbul zbog velike vrućine i udaljenosti.
Da bi se telo sačuvalo do prevoza, njegovo srce i unutrašnji organi su izvađeni i zakopani u blizini mesta gde je umro — u Sigetu.

Mesto gde je srce sahranjeno obeleženo je malim mauzolejem (türbe), koji je kasnije postao sveto mesto za Osmanlije. U okolini tog mesta sagrađeno je i malo naselje nazvano Turbek (danas deo grada Szigetvára u Mađarskoj).

Zašto je to učinjeno?

Postoje dva glavna razloga, jedan praktičan, a drugi simboličan:

1. Praktičan razlog:
   U 16. veku nije bilo načina da se telo očuva tokom dugog puta od Mađarske do Istanbula. Zbog toplog vremena i rizika od raspadanja, organi su uklonjeni, a telo balzamovano, kako bi moglo bezbedno da se prenese.
2. Simboličan razlog:
   Prema predanju, Sulejmanovo srce ostalo je tamo gde je umro kao vojnik — na granici carstva koje je gradio čitavog života.
   Time je izražena ideja da njegovo telo počiva u Istanbulu, ali da mu srce pripada bojnom polju, mestu njegovog poslednjeg trijumfa i žrtvovanja.
   U osmanskoj tradiciji to je smatrano činom dubokog poštovanja i odanosti carstvu.

Širok izbor kuća, apartmana i vila za odmor koje pružaju nezaboravna iskustva i pogodnosti, uključujući više prostora i dodatnu privatnost, za manje novca od tradicionalnog hotelskog smeštaja.

Sudbina njegovog groba

Njegovo balzamovano telo kasnije je preneto u Istanbul, gde je sahranjen pored Sulejmanije džamije, veličanstvenog zdanja koje je sam naručio. Tako je nastala simbolična poruka:

„Telo u prestonici — srce na granici carstva.“

Grobnica (türbe) u Sigetu bila je sveto mesto hodočašća za muslimanske vojnike sve do pada Osmanskog carstva u tom delu Evrope.

Tokom vekova je više puta rušena i obnavljana, a arheološka iskopavanja između 2013. i 2016. godine potvrdila su da su nađeni ostaci tog mauzoleja i temelja mesdžida (male džamije) podignute na mestu gde je verovatno bilo zakopano sultanovo srce.

Gde danas videti Sulejmanovo nasleđe

Sve o čemu ste čitali i danas se može obići, i to na dva kraja nekadašnjeg carstva – u Istanbulu, gde je sahranjeno njegovo telo, i u Mađarskoj, gde je ostalo njegovo srce.

Sulejmanija džamija i sultanovo turbe

Džamiju je Mimar Sinan završio 1557. godine, na jednom od istanbulskih brda iznad Zlatnog roga, i mnogi je smatraju njegovim najzrelijim delom. U vrtu iza džamije nalaze se dva mauzoleja: Sulejmanov i, odmah pored, turbe Hurem sultanije. Ulaz u džamiju je besplatan, kao i u turbeta, ali se poštuje uobičajen dres kod – pokrivena ramena i kolena, a žene pokrivaju kosu maramom koja se dobija na ulazu. Dolazak van vremena molitve štedi čekanje.

Džamija je deo istorijskog poluostrva koje je pod zaštitom UNESCO-a, a sa terase oko nje puca jedan od najlepših pogleda na Bosfor. Više o samom gradu naći ćete u tekstu o Istanbulu.

Topkapi saraj

Iz Topkapija je Sulejman vladao, i tu je živeo sa Hurem – upravo je ona bila prva sultanija koja se trajno preselila u palatu, umesto u zaseban dvor. Danas je palata muzej, a najveća gužva je pred haremom i riznicom, pa se ulaznice kupuju unapred. Detaljnije u tekstu o Topkapi saraju.

Turbek kod Sigetvara u Mađarskoj

Mesto gde je zakopano Sulejmanovo srce dugo se smatralo izgubljenim. Mađarski i turski arheolozi locirali su ga na brdu Zsibot kod Sigetvara, u nekadašnjem vinogradu, i danas je to obeležen lokalitet sa ostacima turbeta i mesdžida. U samom Sigetvaru postoji i spomen-park posvećen zajednički Sulejmanu i Nikoli Šubiću Zrinskom, braniocu tvrđave.

Sigetvar je oko 200 km jugozapadno od Budimpešte i lako se obilazi kolima, pa je zanimljiva usputna stanica na putu ka Jadranu ili nazad.

Za širi kontekst države kojom je vladao, pogledajte tekst o Osmanskom carstvu, a za krajeve koje je osvajao crnomorsku obalu Turske.

Zaključak

Sulejman Veličanstveni ostao je zapamćen kao najmoćniji i najduže vladajući osmanski sultan, koji je na prestolu proveo 46 godina. Pod njegovom vlašću carstvo je doseglo vrhunac moći, ali i kulturnog sjaja.
Njegova ličnost spaja ratnika, pesnika, zakonodavca i čoveka dubokih emocija, što ga čini jednom od najsloženijih i najzanimljivijih figura svetske istorije.