Raskrsnica drevnih civilizacija – Turska kroz istoriju carstava

Malo koja zemlja na svetu ima toliko slojeva istorije kao Turska. Na tlu Anadolije i istočne Trakije smenjivala su se i ostavila dubok trag velika carstva – Rimsko, Vizantijsko i Osmansko – a pre njih Hetiti, Frigijci, Lidijci, Persijanci i grčki gradovi-države. Ovde su se odigrali ili započeli mnogi događaji koje i danas učimo u školi: Julije Cezar je u Anadoliji izrekao čuveno „Veni, vidi, vici“, Aleksandar Makedonski je u Gordionu presekao Gordijev čvor, a na planinu Ararat se, po predanju, nasukala Nojeva barka.

Kako se nasleđe ovih carstava vidi u svakodnevnom životu, kuhinji i običajima, pročitajte u tekstu Kulturna i kulinarska tradicija Turske.

U ovom tekstu prolazimo kroz istoriju Turske hronološki – od hrama starijeg od piramida do proglašenja Republike – i za svaki period navodimo mesta gde se njegovi tragovi i danas mogu videti.

Zašto je Turska raskrsnica civilizacija?

Odgovor je u geografiji. Anadolija je kopneni most između Evrope i Azije, a moreuzi Bosfor i Dardaneli jedini su prolaz između Crnog i Sredozemnog mora. Ko je kontrolisao ove prolaze, kontrolisao je trgovinu, vojske i ideje koje su se kretale između Istoka i Zapada. Kroz Anadoliju su vekovima prolazili karavani Puta svile, vojske osvajača i hodočasnici, a sa tri strane je okružuju mora – Crno, Egejsko i Sredozemno.

Zato se na istom mestu često nalaze ostaci više kultura, jedan sloj preko drugog: grčki hram, rimsko pozorište, vizantijska crkva i osmanska džamija. Najbolji primer je Istanbul, koji je za 1.600 godina bio prestonica dva velika carstva.

Pre istorije – Getebekli Tepe i Čatalhejuk

Najstariji tragovi organizovanog života u Anadoliji sežu daleko pre prvih carstava. Getebekli Tepe (Göbekli Tepe) kod Šanliurfe, na jugoistoku zemlje, star je oko 11.600 godina. To je kompleks monumentalnih kamenih stubova u obliku slova T, ukrašenih reljefima lisica, zmija, veprova i ptica. Sagradili su ga lovci i sakupljači, hiljadama godina pre Stonhendža i egipatskih piramida, zbog čega se smatra jednim od najstarijih poznatih svetilišta na svetu. Od 2018. je na UNESCO listi svetske baštine.

Čatalhejuk (Çatalhöyük) kod Konije bio je jedno od najvećih naselja mlađeg kamenog doba, nastanjeno pre oko 9.000 godina. Kuće su bile zbijene jedna uz drugu, bez ulica, a u njih se ulazilo kroz otvore na krovu. Zidne slike i figurice boginje plodnosti iz Čatalhejuka danas se čuvaju u Muzeju anadolskih civilizacija u Ankari.

Hetiti – prvo veliko carstvo Anadolije

U drugom milenijumu pre nove ere u centralnoj Anadoliji nastalo je carstvo Hetita, sa prestonicom Hatušom kod današnjeg sela Bogazkale. Hetiti su se nadmetali sa Egiptom za prevlast na Bliskom istoku, a posle bitke kod Kadeša sklopili su sa faraonom Ramzesom II oko 1259. godine pre nove ere mirovni ugovor koji se smatra najstarijim sačuvanim mirovnim sporazumom. Kopija glinene tablice sa tekstom ugovora izložena je u sedištu Ujedinjenih nacija u Njujorku, a original se čuva u Istanbulu.

U Hatuši se i danas vide ostaci gradskih zidina, Lavlja kapija i stensko svetilište Jazilikaja sa reljefima hetitskih bogova. Lokalitet se lako kombinuje sa obilaskom Centralne Anadolije.

Troja, Frigija i Lidija – mitovi, kraljevi i prvi novac

Na severozapadu Anadolije, kod današnjeg Čanakalea, leži Troja – grad Homerove Ilijade. Arheolozi su na brdu Hisarlik pronašli čak devet slojeva naselja, jedan iznad drugog, od kojih se jedan povezuje sa Trojanskim ratom. Zahvaljujući tome, Troja je postala mesto gde se mit susreće sa arheologijom.

U centralnoj Anadoliji vladali su Frigijci, a njihov najpoznatiji kralj bio je Mida, junak legende o tome da se sve čega se dotakne pretvara u zlato. Njihova prestonica Gordion ušla je u istoriju kroz priču o Gordijevom čvoru: proročanstvo je govorilo da će onaj ko ga razreši zavladati Azijom. Aleksandar Makedonski je 333. godine pre nove ere čvor jednostavno presekao mačem – i zaista osvojio Aziju.

Zapadno od njih bilo je kraljevstvo Lidija sa prestonicom Sard. Lidijci se smatraju izumiteljima kovanog novca, oko 7. veka pre nove ere, a njihov poslednji kralj Krez bio je toliko bogat da i danas kažemo „bogat kao Krez“.

Grčki gradovi Jonije – kolevka filozofije

Na egejskoj obali Anadolije cvetali su grčki gradovi koji su dali neke od najvažnijih ličnosti antičkog sveta. U Miletu je živeo Tales, koga smatraju prvim filozofom, u Halikarnasu, današnjem Bodrumu, rođen je Herodot, „otac istorije“, a u Sinopi na Crnom moru filozof Diogen. O vezi ovih gradova sa grčkim svetom više pišemo u tekstu Istorija antičke Grčke.

Na ovoj obali stajala su i dva od sedam svetskih čuda staroga sveta: Artemidin hram u Efesu i Mauzolej u Halikarnasu, grobnica kralja Mauzola po kojoj sve velike grobnice i danas nazivamo mauzolejima. Od Mauzoleja su ostali samo temelji i nekoliko blokova, jer su vitezovi jovanovci njegovo kamenje u 15. veku ugradili u zamak Svetog Petra u Bodrumu.

Persijanci i Aleksandar Makedonski

Sredinom 6. veka pre nove ere persijski kralj Kir Veliki pobedio je Kreza i Anadolija je postala deo Persijskog carstva. Persijska vlast trajala je dva veka, sve dok Aleksandar Makedonski 334. godine pre nove ere nije prešao Dardanele i porazio Persijance kod reke Granik. Usledila je bitka kod Isa, na granici današnje Turske i Sirije, posle koje mu se otvorio put ka Egiptu i Persiji.

Nekoliko decenija ranije, 401. godine pre nove ere, kroz Anadoliju se povlačila vojska od deset hiljada grčkih plaćenika o kojoj je pisao Ksenofont. Kada su posle dugog marša kroz planine ugledali more kod današnjeg Trabzona, vojnici su uzvikivali „Talasa, talasa!“ – „More, more!“

Posle Aleksandrove smrti nastala su helenistička kraljevstva, a najsjajnije među njima bilo je Pergamsko. Pergam je imao jednu od najvećih biblioteka antike, a po njemu je dobio ime pergament. U pergamskom Asklepionu kasnije je radio Galen, najpoznatiji lekar rimskog doba.

Rimsko carstvo – „Veni, vidi, vici“

Rim je u Anadoliju ušao gotovo bez borbe: poslednji pergamski kralj Atal III je 133. godine pre nove ere testamentom ostavio svoje kraljevstvo Rimu, od koga je nastala provincija Azija. Najvažniji grad provincije postao je Efes, sa Velikim teatrom i Celzusovom bibliotekom.

Godine 47. pre nove ere Julije Cezar je kod grada Zele, današnjeg Zilea u provinciji Tokat, za samo nekoliko sati porazio pontskog kralja Farnaka II. Pobeda je bila toliko brza da je Cezar u Rim poslao poruku od tri reči: „Veni, vidi, vici“ – „Dođoh, videh, pobedih“. Te reči su kasnije nošene na natpisu tokom njegovog trijumfa u Rimu i postale jedna od najpoznatijih izreka svih vremena.

Anadolija je bila pozornica još jednog slavnog rimskog trenutka. U Tarsu, kod današnjeg Mersina, Marko Antonije se 41. godine pre nove ere prvi put sastao sa Kleopatrom, koja je doplovila uz reku na raskošnom brodu. Tragove rimskog doba danas najlakše vidite na obali: Hadrijanova kapija u Antaliji, pozorište u Aspendosu, hramovi u Sideu i bele terase Pamukala sa antičkim Hijerapolisom.

Kolevka hrišćanstva

Mnogo pre nego što je postala muslimanska zemlja, Anadolija je bila srce ranog hrišćanstva. U Tarsu je rođen apostol Pavle, koji je veći deo svojih misionarskih putovanja proveo upravo na ovom tlu – njegove rute pratimo u tekstu Putovanje Svetog Pavla po Turskoj. U Antiohiji, današnjoj Antakiji, sledbenici Isusa su, prema Delima apostolskim, prvi put nazvani hrišćanima.

U Anadoliji se nalazilo i sedam crkava iz Otkrivenja Jovanovog – Efes, Smirna (Izmir), Pergam, Tijatira, Sard, Filadelfija i Laodikeja. U Nikeji, današnjem Izniku, održan je 325. godine Prvi vaseljenski sabor na kome je usvojen Simvol vere, a naredni sabori održani su u Carigradu, Efesu i Halkidonu. Iz ovog perioda potiču i Kuća Device Marije i Bazilika Svetog Jovana kod Efesa, crkva Svetog Nikole u Demreu, pećinske crkve Kapadokije i manastir Sumela. Pregled svih ovih mesta naći ćete u tekstu Hrišćanske ture u Turskoj.

Vizantija – hiljadu godina Konstantinopolja

Godine 330. car Konstantin Veliki proglasio je stari grčki grad Vizantion novom prestonicom Rimskog carstva – Konstantinopoljem, kod nas poznatim kao Carigrad. Kada se carstvo 395. godine podelilo, istočni deo nastavio je da živi još hiljadu godina. Ono što danas zovemo Vizantijom, njeni stanovnici nikada nisu tako zvali: oni su sebe smatrali Rimljanima (Romejima), a svoju državu Rimskim carstvom.

Car Justinijan je u 6. veku podigao Aja Sofiju, gotovo hiljadu godina najveću crkvu hrišćanskog sveta, i Cisternu Baziliku koja je snabdevala grad vodom. Carigrad je izdržao brojne opsade iza moćnih Teodosijevih zidina, ali ga je 1204. opljačkala vojska Četvrtog krstaškog rata. Konačno je pao 29. maja 1453. godine, kada ga je posle opsade od 53 dana osvojio osmanski sultan Mehmed II. Taj datum se često uzima kao kraj srednjeg veka.

Seldžuci – bitka kod Malazgirta i Konija

Turski narodi su u Anadoliju stigli sa istoka. Prekretnica je bila bitka kod Malazgirta (Mancikerta) 1071. godine, u kojoj je seldžučki sultan Alp Arslan porazio i zarobio vizantijskog cara Romana IV Diogena. Posle nje su se turska plemena naselila u srcu Anadolije, a nastao je Rumski sultanat sa prestonicom u Koniji.

Seldžuci su ostavili prelepe džamije, medrese i karavansaraje duž trgovačkih puteva, a u njihovoj Koniji živeo je pesnik i mistik Mevlana Dželaludin Rumi, osnivač reda derviša koji se vrte. Više o njima pročitajte u tekstu Seldžučki Turci u Turskoj.

Osmansko carstvo – od malog bejluka do tri kontinenta

Oko 1299. godine u severozapadnoj Anadoliji, kod današnjeg Seguta (Söğüt), Osman I je osnovao malu državu po kojoj je carstvo dobilo ime. Prva prestonica bila je Bursa, zatim Jedrene, a od 1453. Istanbul. Na vrhuncu moći, u vreme Sulejmana Veličanstvenog u 16. veku, carstvo se prostiralo od Budima i Beča do Bagdada, Meke i severne Afrike, a graditelj Mimar Sinan podigao je džamije Sulejmaniju u Istanbulu i Selimiju u Jedrenu.

Osmanlije su ostavile trag i u svakodnevnom životu Evrope. Iz Istanbula su u 16. veku lale stigle u Holandiju, a u Istanbulu su sredinom istog veka otvorene neke od prvih kafana na svetu. Sultani su četiri veka vladali iz palate Topkapi, a poslednje decenije carstva proveli su u raskošnoj palati Dolmabahče na Bosforu.

Nojeva barka i planina Ararat

Na krajnjem istoku Turske, blizu granice sa Iranom i Jermenijom, uzdiže se Ararat (Ağrı Dağı), sa 5.137 metara najviši vrh zemlje. Prema Knjizi postanja, Nojeva barka se posle potopa zaustavila „na planinama araratskim“, pa se ovaj ugašeni vulkan vekovima smatra mestom gde se barka nasukala. Biblijski izraz zapravo označava širu oblast drevnog kraljevstva Urartu, ali je predanje vezano upravo za ovaj vrh.

Ekspedicije su na Ararat odlazile u potrazi za ostacima barke, a kod Dogubajazita, oko 30 kilometara južno od vrha, nalazi se formacija Durupinar čiji oblik podseća na brod. Naučnici je smatraju prirodnom geološkom tvorevinom, ali je postala mesto koje posećuju mnogi putnici. U Dogubajazitu vredi videti i palatu Ishak-paše iz 18. veka, a uspon na sam vrh moguć je samo leti, uz posebnu dozvolu i licenciranog vodiča.

Nedaleko odatle, oko jezera Van, od 9. do 6. veka pre nove ere postojalo je kraljevstvo Urartu, još jedna gotovo zaboravljena civilizacija Anadolije, čija se tvrđava i danas uzdiže nad gradom Vanom.

Od Galipolja do Republike

Osmansko carstvo ušlo je u Prvi svetski rat na strani Centralnih sila. Na poluostrvu Galipolje 1915. godine odbijen je pokušaj saveznika da zauzmu Dardanele, a tu se proslavio mladi oficir Mustafa Kemal. Posle poraza u ratu, Kemal se 19. maja 1919. iskrcao u Samsunu i pokrenuo rat za nezavisnost.

Sultanat je ukinut 1922. godine, a 29. oktobra 1923. proglašena je Republika Turska sa prestonicom u Ankari. Mustafa Kemal, kasnije nazvan Ataturk, sproveo je reforme koje su promenile zemlju – od latiničnog pisma do građanskog zakonika. Njegov mauzolej Anitkabir u Ankari danas je jedno od najposećenijih mesta u zemlji.

Hronologija civilizacija na tlu Turske

Gde se istorija najbolje vidi – predlog po regionima

• Istanbul – Aja Sofija, Topkapi, Cisterna Bazilika, Teodosijeve zidine i Arheološki muzej. Plan obilaska: Istanbul za 7 dana.
• Egejska obala – Troja, Pergam, Efes, Milet i Priena, uz bazu u Izmiru ili Kušadasiju.
• Mediteranska obala – Aspendos, Perge, Side, Mira u Demreu i Arheološki muzej Antalije.
• Centralna Anadolija – Hatuša, Konija, Ankara sa Muzejom anadolskih civilizacija i podzemni gradovi Kapadokije.
• Jugoistok i istok – Getebekli Tepe, planina Nemrut, Van i Ararat, za iskusnije putnike i duže putovanje.

Sve navedene lokalitete pogledajte na mapi Turske.

Često postavljana pitanja

Širok izbor kuća, apartmana i vila za odmor koje pružaju nezaboravna iskustva i pogodnosti, uključujući više prostora i dodatnu privatnost, za manje novca od tradicionalnog hotelskog smeštaja.

Pročitajte i: Istanbul – grad na raskršću civilizacija, Region Efes, Seldžučki Turci i Turska – praktični saveti za putnike iz Srbije.

Ažurirano: novembar 2026.